ANEKS
W aneksie przedstawiona została krótka historia instrumentów muzycznych, które znajdują się na Sądzie Ostatecznym Hansa Memlinga. Ich kolejność jest zgodna z porządkiem prezentowania treści symbolicznych omawianych w drugiej części pracy.
Trąby
Zarówno trąby Proste jak i zgięte należy uznać za dziedzictwo kultury antycznej. W XI wieku prosta trąba bez dźwięcznika zyskała dość dużą czarę głosową, otrzymując jednocześnie smuklejszy i dłuższy kształt. Ewolucja, którą przeszła doprowadziła do wykształcenia się jej dwóch wielkości. Instrument małych rozmiarów przekształcił się w trumpet, większy zaś zachował swą dawną nazwę.Szałamaja
Szałamaja swoją średniowieczną formę zawdzięcza wpływowi orientalnego instrumentu zamr-oboju używanego w czasie wypraw krzyżowych. Rozwijała się w Bagdadzie za kalifa Harun-al-Rashida (763-809). Relacje na temat instrumentu o nazwie chalamalle lub chalamie (z łac. calamus) znaleźć można we francuskich źródłach literackich z XII wieku. Egidiusz z Zamorry wspomina, iż wszystkie instrumenty typu fletniowego nazywane były w średniowieczu calamus, co oznacza trzcina. Sam termin clamus wyprowadza od calendo czyli wołać, nawoływać. Święty Izydor z Sewilli uważa, że nazwa instrumentu pochodzi od materiału, z którego był zrobiony, flet zaś - uważa za instrument używany do wykonywania musica organica.Puzon
Po hebrajsku zwany szofar, a w Wulgacie - tuba cornea, czyli trąba rogowa. Nazwa tuba pochodzi od tova i znaczy wydrążone. Wnętrze instrumentu jest bowiem puste. Początkowo robiono go z wygiętych rogów baranich, lub z prostych rogów koziorożców. Niestety wydawały niewiele tonów, choć były grzmiące i słyszalne z daleka, nadawały się tylko do nadawania sygnałów. Według Izydora z Sewilli, powołującego się przy tym na świadectwo Wergiliusza, wynalazcą tego instrumentu był Tyrrhenius.Dzwonki
W okresie rzymskim dzwonki nazywano tintinabulum i w tej formie nazwa mogła przejść do średniowiecza. Na onomatopeiczne pochodzenie nazwy instrumentu zwraca uwagę Izydor z Sewilli. Egidiusz z Zamorry wywodzi ją od słowa tinniendy, co oznacz dzwonić. Sam zaś instrument opisuje jako mały dzwonek. Cymbalum - Tintinabulum, początkowo służyły wyłącznie w celach sygnalizacyjnych, np. do wyzwania przeciwnika podczas turnieju.Fidel
Termin fidel wiąże się ściśle z włoską nazwą viola , oznaczającą zarówno fidel, jak i typ gitary. Pierwsze wzmianki o instrumencie smyczkowym spotkać można w hiszpańskich manuskryptach z X i XI wieku. W tym czasie kształt fidel uległ zasadniczym zmianom. Mały, wypukły korpus, zwężający się ku płycie kołkowej, został powiększony, a później zastąpiony płaskim, owalnym pudłem.Portatyw
Do rozwoju portatywu przysłużył się cesarz bizantyński Konstantyn VI, który w roku 757 przesłał do Compiégne, jako prezent dla króla Pepina Małego organy z ołowianymi piszczałkami. Podczas procesji noszono portatyw na pasie, przewieszony przez ramię. Muzyk grał prawą ręką na "klawiaturze", podczas gdy lewą ręką obsługiwał trójkątny miech z tyłu instrumentu. Piszczałki musiały być budowane w oparciu o proporcję i liczbę. Portatyw posiadał od 8 do 32 piszczałek wykonanych z różnych stopów metali. Do każdej piszczałki należał jeden klawisz, a raczej zasuwka, którą wyciągano w czasie gry. Z powodu małej ilości dźwięków pozostał instrumentem pomocniczym muzyki kościelnej, służącym do intonowania chorału gregoriańskiego. Wzmacniał lub zastępował partie wokalne. Po rozkwicie portatywu w XIV i XV wieku jego popularność zmalała, a na jego miejsce wkroczyły pozytywy, czyli organy większe i już nie przenośne.Harfa
Harfy używali Hebrajczycy, którzy najprawdopodobniej przejęli je od Egipcjan. W Biblii są wymienione dwa rodzaje harf: skrzyniowa o wyglądzie katarynki, oraz skośna. Autorem pierwszych źródeł pisanych dotyczących harfy jest Diodor Sycylijczyk, historyk grecki, z I wieku po Chr., opisujący instrument wykorzystywany przez celtyckich bardów. Pochodzący z IX wieku, autor bawarskiego poematu Ruodlieb, przypisuje wynalezienie harfy królowi Dawidowi, którego jest atrybutem. Konstrukcja harfy była znana w Syrii, skąd trafiła do Europy. Harfa nie jest więc prawdopodobnie rodzimym instrumentem europejskim. Ponieważ jednak Irlandia jako jedna z pierwszych przejęła ten instrument uważa się, że z tego kraju rozpowszechniła się na całym świecie. Ewolucja harfy przeszła w okresie późnego średniowiecza dwa zasadnicze stadia. Harfa romańska jest przysadzista i posiada wyraźnie oddzielone trzy części korpus, ramię i wygiętą kolumnę wspornikową, co dodatkowo podkreśla ornamentyka. Harfa gotycka, smukła, miała prawie prostą kolumnę wspornikową i nie wykazywała tendencji podziałowych.Lutnia
We wczesnym średniowieczu istniały dwa rodzaje lutni. Pierwszy przedstawiony został na miniaturach Psałterza Utrechskiego. Choć napisany w 832 roku w Champagne reprezentuje jednak czasy wcześniejsze. Ukazana tam lutnia ma smukłą szyjkę z sześcioma progami, której długość jest dwukrotnie lub trzykrotnie dłuższa od samego korpusu oraz z płytą kołkową z dwoma lub trzema kołkami osadzonymi od tyłu. Korpus patrząc z przodu, posiadał krawędzie bądź to proste jak brzegi łopaty, bądź wklęsłe, albo wygięte na kształt płatków tulipana. W Złotym Psałterzu z Sankt Gallen (IX) We wczesnym średniowieczu istniały dwa rodzaje lutni. Pierwszy przedstawiony został na miniaturach Psałterza Utrechskiego. Choć napisany w 832 roku w Champagne reprezentuje jednak czasy wcześniejsze. Ukazana tam lutnia ma smukłą szyjkę z sześcioma progami, której długość jest dwukrotnie lub trzykrotnie dłuższa od samego korpusu oraz z płytą kołkową z dwoma lub trzema kołkami osadzonymi od tyłu. Korpus patrząc z przodu, posiadał krawędzie bądź to proste jak brzegi łopaty, bądź wklęsłe, albo wygięte na kształt płatków tulipana. W Złotym Psałterzu z Sankt Gallen (IX w.) widnieje król Dawid z podobnym instrumentem. Szyjka z podstrunicą jest trzykrotnie dłuższa od korpusu, komora kołkowa ma kształt okrągły, a instrument posiada trzy struny. W wieku X pojawia się nowy typ lutni - lutnia krótkoszyjkowa. Jej wizerunki znajdują się w Biblii Stuttgartskiej. Jest to przysadzisty instrument, wykonany z jednego kawałka drewna, mający wąski prostoliniowy korpus z równoległymi bokami i pochylonymi krawędziami.Lutnia
Psalterium przybyło do Europy z Bliskiego Wschodu. Praetorius, który był Niemcem, określa psalterium jako rodzaj cymbałów posiadających struny zrywane palcami. Ogólnie instrumenty te miały zarys trapezoidalny, przy czym para boków równoległych była albo prosta, albo wygięta ku środkowi. Pierwszą ilustrację psalterium odnaleźć można na portalu kościoła w Santiago de Compostela w 1184 roku.